Σάββατο, 28 Μαΐου 2016

Fatos Lubonja: Στο δέκατο έβδομο έτος (prison diary)

Fatos Lubonja

Στο δέκατο έβδομο έτος (Në vitin e shtatëmbëdhjetë)

Ο τίτλος του αυτοβιογραφικού ημερολογίου φυλακής του Φατός Λουμπόνια λειτουργεί αναφορικά στον τον τίτλο του μυθιστορήματος  «Στο έτος 1793» του Βικτώρ Ουγκό στο οποίο ο Γάλλος κλασικός συγγραφέας περιγράφει τη ρευστότητα της κατάστασης που έχει διαμορφωθεί αμέσως μετά τη Γαλλική Επανάσταση. Με την ίδια κριτική και κοινωνική οπτική ο Lubonja εστιάζει στην παρουσίαση των εξελίξεων που οδηγούν στην πτώση του κουμμουνισμού στην Αλβανία το 1991, έτος κατά το οποίο ο συγγραφέας βρίσκεται ακόμη στη φυλακή ως πολιτικός κρατούμενος. Τ’ αποσπάσματα που ακολουθούν είναι οι ημερολογιακές σημειώσεις που κρατάει λίγες ημέρες πριν την αποφυλάκισή του, έπειτα από δεκαεπτά χρόνια εγκλεισμού.
26 Φεβρουαρίου 1991,
Το γράμμα που έχω στείλει στην Άννα, στο οποίο – μεταξύ των άλλων- κάνω λόγο για την εγκληματική ξεροκεφαλιά εκείνων που δεν θέλουν ακόμη να μας αποφυλακίσουν, δεν το έχει λάβει. Αλλά και το γράμμα που έστειλα στον πατέρα και τη μητέρα έφτασε με δέκα ημέρες καθυστέρηση. Φαίνεται πως έχει ενταθεί η λογοκρισία, ιδιαίτερα εναντίον όσων έχουμε απομείνει ακόμη στη φυλακή. Φαίνεται ακόμη πως επιδιώκουν απεγνωσμένα να μάθουν τι λέμε και τι σκοπεύουμε να κάνουμε μόλις αποφυλακιστούμε. Σε αυτό το γράμμα έγραψα της Άννας ότι όσον αφορά εμάς θα υπολογιστεί ως ξοφλημένος ο λογαριασμός μόνον όταν θα μας επιστραφούν όλα εκείνα τα βιαίως αρπαγμένα μας δικαιώματα και θα επανέλθει στη θέση της η τιμή και η ποδοπατημένη μας αξιοπρέπεια. Ίσως όμως το γράμμα να το έχει κρατήσει και κανένας περίεργος που επωφελείται από αυτή την αναρχία. Το χειρότερο είναι πως η απώλεια του συγκεκριμένου γράμματος ανέκοψε την επιθυμία μου για να γράψω.
       Η Άννα με την Τέτη βρέθηκαν στα Τίρανα ανήμερα της πτώσης του μεγάλου αγάλματος (του Ενβέρ Χότζα). «Πήραν ως ενθύμιο» - μου γράφει η μαμά- «κάτι από την ατμόσφαιρα αυτών των ασυνήθιστων ημερών».
     Στις περιφέρεις συνεχίζουν οι προπαγανδιστικές διαδηλώσεις του τύπου: «Το χωριό να κυκλώσει την πόλη». Μάλιστα, στην Κορυτσά μια ομάδα συνεταιριστών πήρε μία λευκή γύψινη προτομή του δικτάτορα και την τοποθέτησε στη θέση του γκρεμισμένου μπρούτζινου ανδριάντα. Μ’ εκνευρίζουν τόσο πολύ αυτά τα υποκριτικά συλλαλητήρια που όσο τα βλέπω τόσο μου ’ρχεται να σηκωθώ και ν’ απομακρυνθώ από την τηλεόραση για να μην αρχίσω να βρίζω και χαλάσω την ησυχία αυτών εδώ των ηλικιωμένων συγκρατουμένων. Οι μισές ειδήσεις χαρακτηρίζονται από διάθεση αποκατάστασης της χαμένης τιμής του δικτάτορα.
Πέμπτη, 28 φεβρουαρίου - ώρα 20:50,
Πήρα ένα τηλεγράφημα από τον αδερφό του Μόντη, τον Αριάν, όπου μ’ ενημερώνει ότι έχει φύγει στην Ιταλία.
Τετάρτη, 13 Μαρτίου,
Τη νύχτα με πήρε ο ύπνος κάπως αργά. Είδα ένα αλλόκοτο όνειρο. Στη Γερμανία είχαν ξεχυθεί στους δρόμους σε διαδήλωση κατά της Γαλλίας. Με κυρίευσε μια μελαγχολία. Μόλις πάει να τακτοποιηθεί η Ευρώπη, είπα με τον εαυτό μου στον ύπνο μου,  θα χαλάσει ξανά. Μου φάνηκε σάμπως τα πράγματα μεταξύ Γερμανίας και Γαλλίας όδευαν απευθείας σε πόλεμο.
     Το πρωί άρχισα να λογαριάζω ποια πράγματα θα έπαιρνα φεύγοντας μαζί μου. Είναι δύο σάκοι με βιβλία, χειρόγραφες σημειώσεις, τετράδια και μια τσάντα με δυο-τρία ρούχα που δε θέλω να τ’ αφήσω εδώ· τα έχω ως ενθύμια φίλων. Θα πάρω το μάλλινο πλεχτό, δύο καπέλα και το προσκέφαλο που θέλω να κρατήσω σαν ανάμνηση από τη φυλακή. Έπειτα, έχω συνηθίσει τόσα χρόνια να κοιμάμαι σ’ αυτό το προσκέφαλο και ίσως εξακολουθήσω να κοιμάμαι πάνω σ’ αυτό.
                                                                                                                 
                                                                                                                                                        (μετφρ. Αχιλλέας Σύρμος)

Τετάρτη, 25 Μαΐου 2016

Stuart Jeffries: Out with bourgeois crocodiles! How the Soviets rewrote children's books



Stuart Jeffries, “Out with bourgeois crocodiles! How the Soviets rewrote children's books”, The Guardian 24/5/2016

From the capitalist ice cream eater who came to a sticky end to the Malevich-inspired adventures of two squares, Bolshevik kids’ books sparked an avant garde revolution in illustration.

In 1925, Galina and Olga Chichagova illustrated a two-panel poster that called for a revolution in children’s illustration in the new Soviet Union. The left panel featured traditional characters from Russian fairytales and folklore – kings, queens, the Firebird, the witch Baba Yaga and, my favourite, a crocodile in elegant nightcap and dressing gown. “Out,” read the caption, “with mysticism and fantasy of children’s books!!” Meanwhile, the right panel depicted what the sisters thought fellow artists should be illustrating to improve the first generation of little Soviet citizens. Under the beneficent eye of Lenin were images of young pioneers in red neckerchiefs, working on collective farms, as well as illustrations of Red Army cavalry troops riding into battle, factories, and aircraft. Anthropomorphised crocodiles, apparently, weren’t sufficiently revolutionary.
In one cautionary tale, a bourgeois capitalist eats too much ice cream and freezes to death. This call to revolutionise children’s illustration was part of socialism’s bigger political struggle. “In the great arsenal with which the bourgeoisie fought against socialism, children’s books occupied a prominent role,” wrote one L Kormchii in the Bolshevik newspaper Pravda in 1918, “The bourgeoisie, well aware of the force of children’s books, took advantage of them to strengthen their own power … We struggle and we die, but before we drown in our own blood, we must seize these weapons from enemy hands.”  
“The idea was to abolish fantasy literature and illustration because they were seen as bourgeois and unhelpful to the revolution,” says Olivia Ahmad, curator of A New Childhood: Picture Books from Soviet Russia. Imagine if Harry Potter or Julia Donaldson and Axel Scheffler’s Room on the Broom were deemed unacceptably counter revolutionary. In one cautionary tale called Ice Cream, by writer Samuil Marshak and illustrator Vladimir Lebvedev, a bourgeois capitalist eats too much ice cream and freezes to death. In Red Neck, a poem by Nicolia Aseev, a faithful Young Pioneer (the Soviet youth group) refuses to take off his red neckerchief even when attacked by a raging bull, thus demonstrating doughty revolutionary commitment even in the face of an unpleasant goring.
Soviet children’s literature was fun in the 1920s and early 30s, even while it propagandised for socialism and helped Soviet children to do what many of their parents could not, namely read. Just as the Soviet Union needed to be electrified and industrialised at breakneck pace, so the children of the revolution needed to be educated fast if their homeland was to survive in a hostile world. Cheaply produced, captivatingly illustrated books were the answer. Early Soviet picture books, explains Ahmad, were printed lithographically on to cheap paper, then folded and stapled to create 10-15 page paperbacks. Children’s books were, then, part of the Soviet political struggle. But the revolution is not so much in the text as in the images. What Walter Benjamin wrote of Moscow during his 1927 visit – “Each thought, each day, each life lies here as on a laboratory table” – is true of the thrilling changes in illustrations for children’s books during the early years of the Soviet experiment.
The illustrations for Red Neck, for instance, were done by Natan Altman, a theatre designer and cubo-futurist sculptor. Here Altman’s figurative line drawings were laid over angular abstract shapes, a design which we are familiar with, but in the 1920s must have been discombobulating to Russian eyes.  The great Russian artist El Lissitzky went further. In About Two Squares: a Suprematist Tale in Six Constructions, he riffed on recent Russian avant garde experiments by borrowing Kazimir Malevich’s black square. In the story, the black square joins a red square that represents communism and both head off on a dialectical space trip. The two flat shapes crash to Earth causing destruction in three dimensions – a kind of abstractionist depiction of the Bolshevik revolution – from which emerges a new Earth built in the red of communism.
The book format itself was the scene of revolutionary experiment. In Isaak Eberil’s illustrations for A Cinema Book About How the Pioneer Hans Saved the Strike Committee, our hero alerts strikers about the approaching police. But what’s exciting is not the message but the format: the images were printed as mock film reel, which kids were encouraged to cut out and project themselves (somehow). Similarly, Aleksei Laptev’s book The Five Year Plan illustrates the state of farming, coal and iron production in 1927, but what’s wonderful about it is that each page can be folded out to reveal planned expansions in each sector by 1932. When fully opened, the book is two metres long. If I’d been a 10-year-old Russian child in 1927, I would so have wanted that for my bedroom wall.
My favourite works in the show are Alisa Poret’s illustrations for How the Revolution was Won, featuring scenes from October 1917, not least because she uses an elevated perspective borrowed from Soviet film pioneers like Dziga Vertov and Eisenstein to give an epic tenor to her material.
Such works were in an ideological struggle with earlier, illustrated children’s books. Ahmad shows me some sumptuous pre-revolutionary illustrations by Alexander Benois for his 1904 Alphabet in Pictures series. One frame illustrates a letter alongside a teeming array of expensive looking dolls. You can almost smell the privilege, hear nanny padding across the nursery carpet. Another letter is illustrated with some toffs in powdered wigs looking at the stars through their telescopes from their St Petersburg terrace. Though charming, these images depict a world that Bolshevism sought to overcome.
Contrast Benois’s illustrations with Vladimir Lebedev’s 1925 Alphabet, in which each letter is starkly printed in black and decorated with tersely expressed, yet vibrant animal figures. It’s an alphabet for a new era - for the children of the revolution. One of the exhibition’s heroes is the artist Vera Ermolaeva, a Russian pioneer of non-objective art, suprematism, and constructivism. In 1918 she founded the first Soviet children’s book publisher, a collective called Segondia (Today). She and her fellow artists used basic materials, flat perspective and distorted proportions, thereby forging a link between pre-Revolutionary avant garde art, old depictions of Russian folklore and the revolutionary demands of the day. Ermolaeva’s illustrations are among the most endearing in the show. One is a poster for a poem called Cockerel, another the cover illustration for a volume of Walt Whitman’s poem O, Pioneers! But her story is tragic. In 1934, she was arrested for “anti-Soviet activities” and sent to a work camp in Kazakhstan, where she was shot in 1937. Recently, she was honoured by Russian women, including members of Pussy Riot, who founded the Vera Ermolaeva Foundation of Contemporary Feminist Art to support female artists.
The era hymned by this exhibition came to an end, Ahmad argues, in 1934 when the All-Union Congress of Soviet Writers adopted socialist realism as the only tolerable aesthetic style. Non-objectivism? Constructivism? Suprematism? Surrealism? Primitivism? All these isms, which had been so important in the flourishing of children’s illustration in the previous decade and a half, were deemed inimical to the Soviet state.  By then, censorship and greater state control over publishing was becoming more intense. For instance, El Lissitzky’s Yiddish-language book The Only Kid became one of the first titles to be destroyed following renewed state censorship in the 1930s of the leading language of Russian Jews.  Increased censorship prompted the exile of many avant garde artists who had revolutionised children’s illustration during the previous decade and a half. Russian emigrés Nathalie Parain and Feodor Rojanovsky, for instance, went to France where they created the beloved Père Castor series of illustrated children’s books. Other artists, such as Marshak and Lebedev, stayed and tailored their work to fit the new Stalinist order.
The excitement of the early years of the Soviet experiment in children’s books may have been over, but it had an important afterlife. Soviet books brought to Britain inspired the creation of the Puffin Picture books in 1940. And now there is this exhibition, the first of its kind in Britain, to remind us of that scarcely conceivable, utopian moment when children’s books were a place for avant garde experiment and revolutionary political struggle.

Πέμπτη, 12 Μαΐου 2016

Gëzim Hajdari: Stigmate


Gëzim Hajdari

Τύποι των ήλων
Πόσο φτωχοί είμαστε.
Εγώ στην Ιταλία ζω με μεροκάματα
εσύ στην πατρίδα δεν έχεις να πιεις έναν καφέ
το φταίξιμό μας: αγαπάμε
η καταδίκη μας: να ζούμε μόνοι χωρισμένοι
απ’ το σκοτεινό νερό
θα γυρίσω το φθινόπωρο σαν τον Κωνσταντίνο
εσύ στους γενέθλιους λόφους θα ’χεις μαζέψει ρίγανη
που θα πάρω μαζί μου στην άδεια ακόμα κάμαρα
τώρα ζω στη θέση του εαυτού μου
μακριά απ’ τη γη που άσπλαχνα
τρώει τα παιδιά της
Με τις νύχτες μου που γεννήθηκαν απ’ τις μέρες σου
θα φτάσω ως τα ξεραμένα σου χείλια
εγώ που επέζησα απ’ τις δικτατορίες
εγώ που λησμονήθηκα απ’ όλες τις ελευθερίες
θα σου χτυπήσω όπως χτυπάμε σε μια άγια πόλη
απαγορευμένη στους άπιστους
Όταν έφτασα στο λιμάνι της Τεργέστης ήταν Απρίλης εννιά το βράδυ
έβρεχε σαν σήμερα στην πόλη και στο κάστρο
το αγιάζι σάρωνε όνειρα και πουλιά
κουβαλούσα μαζί μου τη θλίψη μου: γη χωρίς όνομα
και τα χειρόγραφα τυλιγμένα βιαστικά σ’ άσπρο μαντήλι
ήμασταν δυο: εγώ και τα μάτια σου που μ’ ακολουθούσαν
ποιος ξέρει από πότε στη λήθη μου
περπατούσα αφηρημένος στα βήματα του Saba
οι θαλασσινές σπηλιές
και συ μυστικά προεξοφλούσες τη μοίρα των σκουριασμένων συνόρων
ήμουν ο πιο θλιμμένος άνθρωπος της γης εκείνο το βράδυ Τεργέστη
μεγαλωμένος με την αγάπη για τη βερικοκιά
και το πέταγμα του πελαργού πάνω απ’ τα χωράφια
δραπέτης απ’ την Ανατολή την άνοιξη
νικημένος
χωρίς ένα σφίξιμο του χεριού
το φευγιό τη νύχτα
το σφύριγμα του καραβιού κάτω απ’ την ομίχλη
στήριζαν την ανήσυχη ελπίδα μου
Ονειρεύομαι συχνά πως γυρίζω στο λόφο μας με τις κουτσουπιές
και πως ζω κοντά σου
καλοδεχούμενη η φτώχεια
αλλά μόνο κοντά σου
πέρασαν χρόνια απ’ όταν μ’ ανάγκασαν να φύγω
τι κάνεις; τι σκέφτεσαι; θα σωθούμε σ’ αυτή τη ζωή;
είναι σκληρή η μοίρα των ποιητών
χτες για τη δικτατορία ήμασταν επικίνδυνοι
σήμερα για την ελευθερία είμαστε άχρηστοι
αχ, αν είχα αγαπήσει μια γυναίκα του χωριού
δεν θα ’χα υποφέρει τόσο στις πόλεις που σκοτώνουν
που κάθε δευτερόλεπτο πρέπει να αμύνομαι
γράψε μου αν άκουσες το κελάηδημα του κούκου στον ανθισμένο σπάρτο

(μτφρ. Κωνσταντίνα Ευαγγέλου)